Karadağ ve Binbir Kilise

Mesudiye köyünün yaklaşık 18 kilometre kuzey-kuzeydoğusunda (kuş uçuşu), Karaman Ovası'nın düzlüğünden ansızın yükselen Karadağ uzanır. Sönmüş bir volkan olan bu kütle, yalnızca köyün görsel ufkunu çizen bir manzara değildir; aynı zamanda Anadolu'nun en önemli erken Hristiyanlık merkezlerinden birine ev sahipliği yapan bir arkeolojik hazinedir.

Karadağ'ın eteklerinde ve yamaçlarında yer alan Binbir Kilise (Bin Bir Kilise) kalıntıları, bölgenin Bizans dünyasındaki dini ve kültürel ağırlığını günümüze taşır; Ramsay bu kiliseleri 5.–11. yüzyıllara tarihler. Mesudiye, kuruluşundan çok önce var olan bu antik peyzajı ufkunda gören ovada doğmuştur.

"Binbir Kilise" adı, Karadağ'ın yamaçlarına ve eteklerine dağılmış kilise, manastır ve yan yapıların oluşturduğu yoğun topluluğa halk dilinde verilmiş bir takma addır. Gerçekte sayı bin değildir; günümüzdeki belgelemelere göre bölgede elliyi aşkın yapı kalıntısı tespit edilmiştir. Yine de manzaranın yarattığı yoğunluk, halkın bu çarpıcı adı yerleştirmesine yetmiştir.

Bölge, ortaçağ Anadolu'sundaki Lykaonia (Likonya) bölgesine ait önemli bir piskoposluk merkezi olan Barata ile özdeşleştirilir; Barata, 4. yüzyıldan 12. yüzyıla kadar piskoposluk kayıtlarında varlığını sürdürür. Ramsay, bu özdeşleştirmeyi kanıtlayan bir yazıt bulamadıklarını belirtir.

Ramsay, Karadağ'daki kiliseleri 5.–11. yüzyıllara tarihler; bu tarihleme bugün de tartışmalıdır. Bölge 3.–8. yüzyıllarda Bizans Hristiyanlığı için bir kültür ve hac merkezi haline gelmiştir. Avrupa'dan Kudüs'e giden hacıların yolda durakladığı, geç antik dönemin en önemli üç merkezinden biri olarak anılan Binbir Kilise, dönemin kırsal Anadolu dindarlığının en yoğun izlerini taşır.

Yapıların mimarisi de dikkat çekicidir: bölgede ahşap kıt olduğundan, yapı ustaları büyük kesme taş bloklarla çalışmış; Süryani Ortodoks geleneğine yakın bir tarzda kubbeli bazilikalar inşa etmiştir. Bu üslup, bölgenin volkanik taşına uyarlanmış özgün bir Anadolu çözümüdür.

Binbir Kilise'nin akademik tarihi, 20. yüzyılın başında iki İngiliz adıyla başlar: Sir William Mitchell Ramsay (1851–1939) ve Gertrude Bell (1868–1926).

Anadolu'nun coğrafyası ve erken Hristiyanlığı konusundaki çalışmalarıyla tanınan İskoç asıllı arkeolog ve Yeni Ahit araştırmacısı Ramsay, Karadağ ve çevresini onlarca yıldır gezip inceliyordu. Gertrude Bell ise 1905'te Suriye Çölü üzerinden Anadolu'ya uzanan büyük seyahatinde, Konya'da Ramsay ile karşılaştı. Bu karşılaşma, Anadolu Bizans arkeolojisi için belirleyici bir uğrak oldu.

İki araştırmacı, Karadağ'daki yapıları sistematik biçimde belgelemek üzere birlikte çalışmaya karar verdi. 1907 yılında Binbir Kilise'de gerçekleştirdikleri kazılar, kiliselerin planlarını, mimari ayrıntılarını ve fotoğraflı kayıtlarını ortaya koydu. Bell'in kapsamlı fotoğraf arşivi, bugün artık kaybolmuş pek çok duvarın görüntüsünü tek başına geleceğe taşıdı.

Çalışmalarının sonucu, 1909'da basılan "The Thousand and One Churches" (Binbir Kilise) adlı kitap oldu. Kitabın orta iki bölümü Bell'in Bizans kiliselerinin kronolojisi ve mimarisi üzerine çalışmasını; ilk ve son bölümleri ise Ramsay'in tarihsel ve coğrafi değerlendirmelerini içeriyordu. Eser bugün hâlâ Anadolu'nun Klasik Sonrası dönemine ilişkin en kalıcı başvuru kaynaklarından biri sayılır.

Bell'in yıllar sonra bölgeye döndüğünde belgelediği yapıların önemli bir kısmının yapı taşı için yağmalanmış olduğunu üzülerek not etmesi, bu erken belgelemenin değerini kat kat artırır.

Karadağ'daki Binbir Kilise alanı bugün arkeolojik sit alanı statüsündedir. Madenşehri ve Değle köyleri çevresinde dolaşılarak görülebilen kalıntılar, bireysel ziyaretçilere açıktır. 1 No'lu Bazilika başta olmak üzere ayakta kalan duvarlar, kemerler ve kaideler ziyaretçilere bin beş yüz yıl öncesinin atmosferini sunar.

Son yıllarda yürütülen yüzey araştırmaları, daha önce belgelenmemiş yeni dini yapılar ve bölgedeki erken yerleşim izlerinin daha geriye gittiğini gösteren bulgular ortaya çıkarmıştır. Madenşehri'nde gün ışığına çıkarılan piramit biçimli anıt mezar, kazıların hâlâ verimli sürdüğünün göstergesidir.

Binbir Kilise, mimari değeri, yoğunluğu ve erken Bizans Anadolu'sunun günümüze ulaşmış en eksiksiz kırsal manzaralarından biri olması bakımından zaman zaman UNESCO Dünya Mirası bağlamında gündeme getirilmiş bir alandır. Bugün Karaman'ın en önemli kültür miras varlıklarından biri olarak korunmaktadır.