Karamanoğulları ve Bölge Tarihi
Anadolu'nun en güçlü Türkmen beyliklerinden Karamanoğulları'nın bu topraklardaki izleri.
1256–1487
Karamanoğulları Beyliği
Anadolu'nun en güçlü ve uzun ömürlü Türkmen beyliklerinden biri olan Karamanoğulları, Oğuz beylerinden Sâdeddin Bey'in soyundan gelmiştir. Beyliğin temelleri Nûre Sûfî (Nûreddin Bey) tarafından atılmış, oğlu Kerimüddin Karaman Bey tarafından 1256'da resmen kurulmuştur.
İlk başkent Ermenek idi; yaklaşık 1325'te başkent Lârende'ye (Karaman) taşınmıştır. Modern Konya, Karaman, Niğde, Aksaray, Mersin ve çevre illeri kapsayan geniş bir coğrafyayı yöneten beylik, yaklaşık iki buçuk asır boyunca — 1256'dan 1487'ye kadar — Orta Anadolu'nun siyasi ve kültürel hayatına damgasını vurmuştur.
Osmanlılarla uzun süre rekabet eden Karamanoğulları, bu topraklarda derin vakıf ve imar faaliyetleri gerçekleştirmiştir. Cami, medrese, köprü, han, zâviye, türbe ve hamam gibi çok sayıda eser bırakmışlardır.
Hükümdarlar
Önemli Beyler
~1250–1256
Nûre Sûfî Bey
Beyliğin temellerini atan kurucu öncü
1256–1261
Kerimüddin Karaman Bey
Beyliği resmen kuran bey; Ermenek merkez
1261–1277
Mehmet Bey
Türkçe fermanı; Konya'yı fetih; Moğollara karşı şehit
1357–1398
Alâeddin Ali Bey
Osmanlı ile ilk büyük çatışmalar
1423–1464
II. İbrahim Bey
En uzun hüküm süren bey; büyük vakıf faaliyetleri
1469–1483
Kasım Bey
Son bağımsız bey; Lârende merkez
13 Mayıs 1277
Mehmet Bey ve Türkçe Fermanı
Karamanoğlu Mehmet Bey (~1245–1277), beyliğin en sembolik hükümdarıdır. 1261'de babası Karaman Bey'in ardından beyliğin başına geçmiştir. 1277'de Selçuklu tahtındaki Moğol nüfuzuna karşı harekete geçerek Konya'yı ele geçirmiş ve II. İzzeddin Keykâvus'un oğlu Gıyâseddin Siyavuş'u Selçuklu tahtına oturtmuştur.
Mehmet Bey'in tarih sahnesindeki en önemli adımı ise ertesi gün, 13 Mayıs 1277'de Konya'da yayımladığı ferman olmuştur. O dönemde Selçuklu sarayında ve devlet yazışmalarında Farsça ve Arapça kullanılırken, halk Türkçe konuşuyordu. Mehmet Bey bu fermanla Türkçe'yi devlet dili ilan etmiştir.
"Şimden gerü hiç kimesne kapuda ve dîvânda ve mecâlis ve seyrânda Türkî dilinden gayrı dil söylemeyeler."
Mehmet Bey Konya'da ancak 37 gün kalabilmiştir. Moğol baskısı karşısında geri çekilmek zorunda kalmış, 20 Haziran 1277'de Kızıldağ'da Moğol kuvvetleriyle girdiği savaşta kardeşleri ile birlikte şehit düşmüştür. Mezarı Ermenek'e bağlı Balkusan köyünde bulunmaktadır.
Mehmet Bey'in fermanı, Türk kültür tarihinde büyük bir simgesel değer taşır. 13 Mayıs günü, Türkiye'de "Türk Dil Bayramı" olarak anılmaktadır.
1432 Vakfiyesi
İbrahim Bey ve Durayda Bağlantısı
Karamanoğlu II. İbrahim Bey (hükümdarlığı: 1423–1464), beyliğin en uzun süre hüküm süren beyidir. 41 yıllık saltanatı boyunca Osmanlılarla zaman zaman çatışmış, zaman zaman ittifak kurmuştur. 1423'te Osmanlı padişahı II. Murad'ın desteğiyle tahta çıkmıştır.
İbrahim Bey, Varna Savaşı (1444) ve II. Kosova Savaşı'nda (1448) Osmanlı ordusuna yardımcı kuvvetler göndermiştir. Aynı zamanda büyük imar ve vakıf faaliyetleriyle tanınır. 1432'de Lârende'de yaptırdığı İmaret için kapsamlı bir vakfiye düzenlemiştir.
Bu vakfiye belgeleri Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde muhafaza edilmektedir; 835 (1431-32), 843 (1439-40), 849 (1445), 851 (1447) ve 870 (1465-66) tarihli altı ayrı belgeden oluşan bu dizi, yaklaşık 7 metre uzunluğunda bir tomar halinde ciltlenmiştir.
Durayda Bağlantısı
Tarihçi İbrahim Hakkı Konyalı, vakıf geliri olarak Gaferyâd'ın (Kâzımkarabekir) yarısının ve "Oraydonya Kışlağı"nın tahsis edildiğini belgelemiştir. "Oraydonya" toponimi, Durayda ile ses benzerliği taşır ve aynı coğrafi alanda konumlanmaktadır.
1500 ve 1541 tarihli tahrir defterlerinde bölgedeki "Erayda" yerleşimi, İmâret-i İbrâhim Beg vakfına bağlı olarak kaydedilmiştir. Bu veriler, Durayda adının altı yüzyıl öncesine uzanan köklü bir geçmişe sahip olduğunu kanıtlar.
Arşiv Kaynakları
Karamanoğlu II. İbrahim Bey Vakfiyesi
1432, Lârende — "Oraydonya Kışlağı" kaydı
Osmanlı Tahrir Defteri TD. nr. 40
1500 — "Karye-i Durayda" / "Erayda" vakıf kaydı
Osmanlı Tahrir Defteri TD. nr. 415
1541 — İmâret-i İbrâhim Beg vakfı bağlantısı
Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi
Vakfiye tomarı — 6 belge, ~7 metre uzunluk
Rekabet ve İttifak
Osmanlı-Karaman İlişkileri
Karamanoğulları, Osmanlı Devleti ile ilişkileri en karmaşık olan beylik olarak bilinir. İki Türk devleti arasında hem çatışma hem de ittifak dönemleri yaşanmıştır.
İlk büyük çatışma 1386'da yaşanmıştır. Alâeddin Ali Bey'in Beyşehri'ne saldırması üzerine I. Murad Karaman üzerine yürümüş, Konya'yı kuşatmıştır. Ancak kızı Melek Hatun'un araya girmesiyle sulh yapılmıştır.
Karamanoğulları zaman zaman Osmanlı'ya karşı geniş ittifaklar oluşturmuş, Aydınoğulları, Saruhanoğulları, Menteşeoğulları ve Germiyanoğulları gibi diğer Anadolu beyliklerini de bu ittifaklara dahil etmiştir. Öte yandan II. İbrahim Bey, Osmanlılarla barış dönemlerinde Varna (1444) ve II. Kosova (1448) savaşlarına yardımcı kuvvet göndermiştir.
Beyliğin son döneminde Karamanoğulları, Osmanlı'nın karşısında yer alan Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan ile ittifak kurmuştur. 1473'teki Otlukbeli Savaşı'nda Akkoyunlu tehdidinin ortadan kalkmasının ardından Karamanoğulları'nın elinde kalan son topraklar da Osmanlı kontrolüne geçmiştir.
1467–1487
Fatih Dönemi ve Osmanlı'ya Geçiş
Fatih Sultan Mehmet'in 1467'de Karamanoğulları Beyliği'ni kesin olarak ortadan kaldırmasının ardından bölge Osmanlı idaresine geçmiştir. Karamanoğulları'nın son direniş bölgesi olan Toroslar'daki İç İl toprakları da 1474'te Osmanlı kontrolüne alınmıştır.
Son Karaman beyi olan Kasım Bey'in 1483'te ölümünden sonra, İbrahim Bey'in torunu Turgutoğlu Mahmud İç İl'de bey ilan edilmiştir. Ancak Osmanlı-Memlük savaşında Memlükler tarafını tutması üzerine üzerine kuvvet gönderilmiş ve 1487'de Halep'e kaçmasıyla beylik tamamen sona ermiştir.
888/1483 tarihli Karaman Eyaleti Vakıf Tahrir Defteri (Murad Çelebi Defteri), Karamanoğulları vakıf mülklerinin Osmanlı yönetimine devir sürecini belgeler. Bu geçiş, bölgedeki vakıf düzeninin büyük ölçüde korunduğunu ancak yönetim yapısının kökten değiştiğini ortaya koyar.
Kronoloji
Önemli Olaylar
1256
Kerimüddin Karaman Bey, beyliği Ermenek merkezli olarak kurar.
1261
Karamanoğlu Mehmet Bey, babası Karaman Bey'in ardından beyliğin başına geçer.
1277
Mehmet Bey Konya'yı alır; 13 Mayıs'ta Türkçe'yi resmî dil ilan eden fermanı yayımlar.
1277
Mehmet Bey, Moğollara karşı Kızıldağ'da şehit düşer (20 Haziran).
~1325
Beyliğin başkenti Ermenek'ten Lârende'ye (Karaman) taşınır.
1386
Osmanlılarla ilk büyük çatışma: I. Murad, Konya'yı kuşatır.
1423
II. İbrahim Bey tahta çıkar; 41 yıllık hükümdarlık dönemi başlar.
1432
II. İbrahim Bey, Lârende İmareti vakfiyesini düzenler — "Oraydonya Kışlağı" kaydı.
1444
II. İbrahim Bey, Varna Savaşı'nda Osmanlı ordusuna yardımcı kuvvet gönderir.
1467
Fatih Sultan Mehmet, Karamanoğulları topraklarının büyük bölümünü fetheder.
1487
Son Karaman beyi Turgutoğlu Mahmud'un sığınmasıyla beylik tamamen sona erer.
Yerel Bağlam
Karaman Bölgesinde Durayda
Mesudiye köyünün bulunduğu arazi, Karamanoğulları döneminde Gaferyâd (bugünkü Kâzımkarabekir) ile yakın bağlantı içindeydi. Gaferyâd, Selçuklu ve Karamanoğulları dönemlerinde Konya'yı Karaman, Mut ve İçel'e bağlayan tarihi kervan yolunun üzerinde önemli bir menzil noktasıydı.
Karamanoğulları döneminde Gaferyâd; hamam, 3 medrese, 6 okul ve bir bedesten barındıran önemli bir Türk-İslam kasabasıydı. Bölgenin arazilerinin büyük bölümü İbrahim Bey İmareti vakfına bağlıydı. Bu vakıf gelirleri arasında İlisıra (Yollarbaşı), Bosala, Letere, Yağmurlar, Karacalar ve Sınıkahır'daki tarlalar ile birlikte "Erayda kışlağı" ve Düdükümmü arazileri de yer almaktaydı.
Bu kayıtlar, Durayda (Erayda / Oraydonya) arazisinin Karamanoğulları devlet düzeninde tanınan ve vakıf sistemi içinde yönetilen bir bölge olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.
Gaferyâd (Kâzımkarabekir)
Karamanoğulları döneminde kervan yolu üzerinde önemli bir kasaba. Gaferyâd'ın yarısı İbrahim Bey vakfına tahsis edilmiştir.
Oraydonya / Erayda
Durayda'nın Karamanoğulları ve erken Osmanlı dönemlerindeki adları. Vakfiye ve tahrir kayıtlarında kışlak olarak geçmektedir.
Arkeoloji
Arkeolojik Bağlam
Komşu Çiğdemli (Davgandos) köyü, 1. Derece Arkeolojik Sit Alanı statüsündedir. Tarihçi W.M. Ramsay burada antik Lykaonia şehri Dalisandos'un kalıntılarını tespit etmiştir.
Mesudiye taraflarında da "büyükçe bir harabe temeli ve temel taşları" bulunmuş olup bunların Dalisandos kalıntıları olabileceği değerlendirilmektedir. Bu bulgular, bölgenin Türklerden çok öncesine uzanan kesintisiz bir yerleşim tarihine sahip olduğunu göstermektedir.
Çiğdemli (Davgandos)
1. Derece Arkeolojik Sit Alanı. Antik Lykaonia bölgesinin önemli merkezlerinden biri olarak tescil edilmiştir.
Dalisandos
W.M. Ramsay tarafından Çiğdemli'de tespit edilen antik Lykaonia şehri. Mesudiye arazisindeki harabeler de bu şehirle ilişkilendirilmektedir.
Kültürel Miras
Karamanoğulları Mirası
Karamanoğulları, Selçuklu mimari geleneğini sürdürerek Orta Anadolu'da zengin bir yapı mirası bırakmıştır. Karaman, Ermenek, Aksaray, Niğde ve Konya başta olmak üzere geniş bir coğrafyada cami, medrese, imaret, hamam, türbe ve han inşa etmişlerdir.
Mimari eserlerinde Selçuklu sanatının devamı niteliğinde süslemeler görülürken, zaman zaman Osmanlı ve Memlük etkileri de gözlemlenmektedir. Taçkapı süslemeleri özellikle dikkat çekicidir; Karaman Arapzâde Camii'ndeki ejder başlı çörtenler, Meram Hamamı'ndaki tavus kuşu kabartmaları ve İbrahim Bey İmareti'nin ahşap kapılarındaki aslan ve grifon motifleri bu geleneğin önemli örnekleridir.
Başlıca Eserler
İbrahim Bey İmareti ve Kümbeti
Karaman — 1432, vakıf külliyesi ve türbe
Ermenek Meydan Camii
Ermenek — 15. yüzyıl
Aksaray Zinciriye Medresesi
Aksaray — 1335, açık avlulu dört eyvanlı plan
Hatuniye Medresesi
Karaman — Karamanoğulları dönemi medrese geleneği
Aksaray Ulu Camii
Aksaray — 1431